Projekt systemów oddymiania
Projekt systemu oddymiania – wymagania, podstawy prawne i normowe
Dlaczego warto wybrać zespół GFS PIŁA?
Zespół GFS PIŁA Sp. z o.o. realizuje systemy oddymiania grawitacyjnego kompleksowo – od etapu projektu, przez wykonanie, aż po uruchomienie i odbiór instalacji. Prowadzenie całego procesu przez jedną firmę pozwala zachować spójność rozwiązań, wysoką jakość wykonania oraz lepszą kontrolę nad kosztami inwestycji. Nasz zespół tworzą doświadczeni specjaliści, którzy łączą wiedzę projektową z praktyką wykonawczą. Dzięki temu możemy dobrać system oddymiania indywidualnie do charakteru obiektu, jego układu funkcjonalnego i wymagań przeciwpożarowych. Zależy nam, aby każda instalacja była nie tylko zgodna z dokumentacją, ale przede wszystkim skuteczna, niezawodna i dopasowana do rzeczywistych potrzeb inwestora. Opracowywane przez nas projekty są uzgadniane z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, co potwierdza zgodność przyjętych rozwiązań z obowiązującymi przepisami i wymaganiami ochrony przeciwpożarowej.
Projekt systemu oddymiania nie może być traktowany jako „dodatek” do dokumentacji branżowej. To opracowanie, które musi łączyć wymagania przepisów techniczno-budowlanych, ochrony przeciwpożarowej, zasady wiedzy technicznej oraz realne warunki użytkowania obiektu. Zgodnie z Prawem budowlanym obiekt i związane z nim urządzenia budowlane należy projektować i budować zgodnie z przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej, a do podstawowych obowiązków projektanta należy opracowanie projektu zgodnie z ustawą, decyzjami administracyjnymi, obowiązującymi przepisami i zasadami wiedzy technicznej, z zapewnieniem udziału osób posiadających uprawnienia w odpowiedniej specjalności i właściwej koordynacji międzybranżowej.
W praktyce oznacza to, że projekt oddymiania grawitacyjnego lub mechanicznego powinien być oparty nie tylko na doborze urządzeń, ale na całościowej analizie: geometrii obiektu, scenariusza pożarowego, wymaganych warunków ewakuacji, podziału na strefy pożarowe, sposobu napowietrzania, zasilania, automatyki, integracji z SSP oraz wymagań odbiorowych. Takie podejście jest zgodne z konstrukcją polskich przepisów, które opisują zarówno obowiązek zapewnienia warunków ewakuacji, jak i szczegółowe wymagania dla oddymiania oraz zabezpieczenia przed zadymieniem.
Dlaczego projekt systemu oddymiania ma tak duże znaczenie?
Podczas pożaru największym zagrożeniem dla użytkowników budynku bardzo często nie jest sam płomień, lecz dym i gorące gazy pożarowe. Z tego powodu przepisy wymagają, aby z każdego miejsca przeznaczonego do przebywania ludzi zapewnić warunki ewakuacji umożliwiające szybkie i bezpieczne opuszczenie strefy zagrożonej lub objętej pożarem, w tym przez zabezpieczenie przed zadymieniem dróg ewakuacyjnych lub przez rozwiązania zapewniające usuwanie dymu.
Dobrze opracowany projekt systemu oddymiania powinien więc prowadzić do osiągnięcia konkretnych celów technicznych: utrzymania warunków ewakuacji, ograniczenia rozprzestrzeniania się dymu, zapewnienia dopływu powietrza kompensacyjnego, wsparcia działań ratowniczych oraz prawidłowej współpracy z innymi urządzeniami przeciwpożarowymi. W odniesieniu do instalacji wentylacji oddymiającej warunki techniczne wprost wymagają, aby system usuwał dym z intensywnością zapewniającą, że w czasie potrzebnym do ewakuacji na chronionych przejściach i drogach ewakuacyjnych nie wystąpi zadymienie lub temperatura uniemożliwiające bezpieczną ewakuację, oraz aby posiadał stały dopływ powietrza zewnętrznego uzupełniającego jego ubytek.
Kiedy projekt systemu oddymiania jest wymagany?
Najważniejsze wymagania wynikają z rozporządzenia w sprawie warunków technicznych oraz z rozporządzenia MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków.
Klatki schodowe w budynkach niskich i średniowysokich
Klatki schodowe przeznaczone do ewakuacji ze strefy pożarowej ZL II w budynku niskim, ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V w budynku średniowysokim oraz PM o gęstości obciążenia ogniowego powyżej 500 MJ/m² albo zawierającej pomieszczenie zagrożone wybuchem w budynku niskim lub średniowysokim, powinny być obudowane, zamykane drzwiami dymoszczelnymi oraz wyposażone w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub służące do usuwania dymu, uruchamiane samoczynnie za pomocą systemu wykrywania dymu.
Budynki wysokie i wysokościowe
W budynku wysokim i wysokościowym należy zapewnić ewakuację do co najmniej dwóch klatek schodowych, a klatki schodowe i przedsionki przeciwpożarowe stanowiące drogę ewakuacyjną w budynku wysokim dla stref innych niż ZL IV i PM oraz w budynku wysokościowym powinny być wyposażone w urządzenia zapobiegające zadymieniu. Dla strefy PM w budynku wysokim przepisy dopuszczają urządzenia zapobiegające zadymieniu albo samoczynne urządzenia oddymiające uruchamiane za pomocą systemu wykrywania dymu.
Poziome drogi ewakuacyjne, pasaże i przestrzenie podziemne
W budynku wysokim i wysokościowym, w strefach pożarowych innych niż ZL IV, należy zastosować rozwiązania techniczno-budowlane zabezpieczające przed zadymieniem poziomych dróg ewakuacyjnych. Analogiczny obowiązek dotyczy krytych pasaży, przekrytych dziedzińców wewnętrznych oraz podziemnych kondygnacji z pomieszczeniami przeznaczonymi dla ponad 100 osób, gdzie trzeba zapewnić usuwanie dymu z pomieszczeń i dróg ewakuacyjnych.
Garaże zamknięte
W strefie pożarowej garażu zamkniętego należy stosować instalację wentylacji oddymiającej uruchamianą za pomocą systemu wykrywania dymu, gdy strefa nie posiada bezpośredniego wjazdu lub wyjazdu z budynku albo gdy jej powierzchnia przekracza 1500 m². To jedna z najważniejszych podstaw prawnych dla projektów oddymiania mechanicznego w garażach.
Sceny teatralne
Przepisy techniczno-budowlane przewidują także obowiązek stosowania samoczynnych urządzeń oddymiających uruchamianych za pomocą systemu wykrywania dymu m.in. dla określonych scen teatralnych i kieszeni scenicznych. To ważne, bo pokazuje, że projekt oddymiania jest wymagany nie tylko w komunikacji ewakuacyjnej, ale również w wybranych przestrzeniach funkcjonalnych o podwyższonym ryzyku.
Jakie przepisy stanowią podstawę opracowania projektu oddymiania?
1. Prawo budowlane
Fundamentalną podstawą jest art. 5 ust. 1 Prawa budowlanego, który nakazuje projektować i budować obiekt zgodnie z przepisami, w tym techniczno-budowlanymi, oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej. Dla projektanta równie ważny jest art. 20 ust. 1, który wymaga opracowania projektu zgodnie z obowiązującymi przepisami i z zapewnieniem właściwej koordynacji opracowań branżowych.
2. Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych
To podstawowy akt wykonawczy dla projektowania instalacji oddymiania. Najczęściej stosowane przy tej usłudze przepisy to:
• § 245 – klatki schodowe w budynkach N i SW, które wymagają urządzeń zapobiegających zadymieniu lub usuwających dym, uruchamianych systemem wykrywania dymu,
• § 246 – wymagania dla budynków wysokich i wysokościowych, w tym dla klatek schodowych i przedsionków przeciwpożarowych,
• § 247 – wymagania dla poziomych dróg ewakuacyjnych, pasaży, dziedzińców i wybranych kondygnacji podziemnych,
• § 270 – wymagania funkcjonalne dla instalacji wentylacji oddymiającej i odporności przewodów,
• § 277 ust. 4 – obowiązek instalacji wentylacji oddymiającej w określonych garażach zamkniętych.
3. Rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków
To akt, który spina temat od strony użytkowej i ewakuacyjnej. Szczególnie ważny jest § 15 ust. 1 pkt 4, który wymaga zabezpieczenia przed zadymieniem dróg ewakuacyjnych wskazanych w przepisach techniczno-budowlanych, w tym przez urządzenia zapobiegające zadymieniu lub rozwiązania zapewniające usuwanie dymu. Dla istniejących obiektów znaczenie ma również § 16, który wskazuje, że brak wymaganego zabezpieczenia przed zadymieniem może być przesłanką uznania budynku za zagrażający życiu ludzi.
Jakie normy należy brać pod uwagę przy projektowaniu oddymiania?
Normy nie zastępują przepisów, ale stanowią kluczowe narzędzie projektowe i dowodowe, ponieważ Prawo budowlane odwołuje się do zasad wiedzy technicznej. W praktyce projektant powinien dobrać normy do rodzaju systemu: grawitacyjnego, mechanicznego lub różnicowania ciśnień. Część dokumentów opisuje zasady projektowania, a część dotyczy wymagań dla komponentów, badań i klasyfikacji ogniowej.
Normy najważniejsze dla oddymiania grawitacyjnego
Najważniejszą aktualną polską normą projektową dla grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła jest PN-B-02877-4:2025-07 „Ochrona przeciwpożarowa budynków — Systemy do grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła — Część 4: Zasady projektowania”. Norma została opublikowana 17 lipca 2025 r. i zastąpiła PN-B-02877-4:2001 oraz zmianę Az1:2006. Dla urządzeń do naturalnego odprowadzania dymu i ciepła istotna jest również PN-EN 12101-2, przy czym starsza PN-EN 12101-2:2005 została zastąpiona przez PN-EN 12101-2:2017-05.
Normy najważniejsze dla oddymiania mechanicznego
Dla wentylatorów oddymiających podstawą jest PN-EN 12101-3:2015-10, obejmująca wymagania techniczne dotyczące urządzeń do mechanicznego odprowadzania dymu i ciepła. Dla przewodów wentylacji pożarowej znaczenie ma PN-EN 12101-7:2012, a dla klap odcinających w systemach wentylacji pożarowej PN-EN 12101-8:2012. Zasilacze stosowane w systemach kontroli rozprzestrzeniania dymu i ciepła są objęte PN-EN 12101-10:2007.
Normy najważniejsze dla systemów różnicowania ciśnień
Dla systemów nadciśnieniowych aktualnym punktem odniesienia są PN-EN 12101-6:2022-09 oraz PN-EN 12101-13:2022-09. PKN wskazuje wprost, że PN-EN 12101-6:2022-09 zastępuje PN-EN 12101-6:2007, a PN-EN 12101-13:2022-09 dotyczy projektowania, metod obliczeniowych, instalowania, badań okresowych i konserwacji systemów różnicowania ciśnień.
Wytyczne branżowe
Dla oddymiania klatek schodowych bardzo ważnym dokumentem pomocniczym pozostają Wytyczne CNBOP-PIB W-0003:2016, wydanie 2, dotyczące systemów oddymiania klatek schodowych. CNBOP wskazuje te wytyczne jako dedykowane projektantom i uczestnikom procesu inwestycyjnego; nie zastępują one przepisów, ale są cennym standardem branżowym.
Co powinien zawierać dobry projekt systemu oddymiania?
Dla potrzeb projektantów i wykonawców warto przyjąć, że kompletny projekt systemu oddymiania powinien obejmować co najmniej siedem bloków informacji. Taki układ nie wynika z jednego przepisu „wprost”, ale jest logiczną konsekwencją wymagań Prawa budowlanego, warunków technicznych oraz norm projektowych i produktowych.
1. Opis podstaw formalnych i zakresu opracowania
Na początku projektu powinno się jednoznacznie wskazać podstawę formalną opracowania: kategorię obiektu, grupę wysokości, rodzaj stref pożarowych, funkcję chronionej przestrzeni, podstawy prawne oraz przyjęty standard projektowy. To pozwala uniknąć późniejszych sporów, czy projekt dotyczy urządzeń zapobiegających zadymieniu, oddymiania grawitacyjnego, mechanicznego, czy systemu różnicowania ciśnień.
2. Założenia pożarowe i funkcjonalne
Projekt powinien określać, jaki cel ma osiągnąć instalacja: ochronę klatki schodowej, zabezpieczenie korytarza ewakuacyjnego, obsługę garażu, pasażu albo hali. Już na tym etapie należy zdefiniować chronioną strefę, czas wymaganej ewakuacji, sposób inicjacji pożaru, warunki napowietrzania i relacje z innymi instalacjami. Dla instalacji wentylacji oddymiającej przepisy wymagają, aby system usuwał dym z odpowiednią intensywnością i miał stały dopływ powietrza zewnętrznego.
3. Część obliczeniową i dobór techniczny
W tej części należy uzasadnić dobór urządzeń i parametrów: powierzchni czynnej oddymiania, wydajności wentylatorów, przekrojów przewodów, klasy odporności ogniowej przewodów, wielkości otworów napowietrzających, klasy komponentów, typu sterowania i zasilania. Dla systemów grawitacyjnych punktem odniesienia będzie aktualna PN-B-02877-4:2025-07 oraz PN-EN 12101-2, a dla systemów mechanicznych odpowiednio PN-EN 12101-3, 7, 8 i 10.
4. Logikę sterowań i scenariusz działania
Projekt oddymiania powinien opisywać nie tylko „co jest zamontowane”, ale również „co i kiedy ma się wydarzyć”. Należy więc przewidzieć matrycę sterowań: wyzwolenie z SSP lub lokalnych czujek, uruchomienie klap lub wentylatorów, otwarcie elementów napowietrzających, współpracę z drzwiami, bramami, klapami odcinającymi, tryskaczami i zasilaniem rezerwowym. W wielu przypadkach przepisy techniczne odwołują się wprost do urządzeń uruchamianych samoczynnie za pomocą systemu wykrywania dymu.
5. Rozwiązania branżowe i międzybranżowe
Dobry projekt powinien być skoordynowany z architekturą, konstrukcją, elektryką, automatyką i branżą sanitarną. W przypadku oddymiania mechanicznego szczególnie istotne są: przebiegi przewodów, klasy przejść przez przegrody, zasilanie, dostęp serwisowy i zachowanie wymaganych klas odporności ogniowej. Prawo budowlane wprost wymaga zapewnienia udziału osób z właściwymi uprawnieniami i technicznego skoordynowania opracowań.
6. Rysunki i zestawienia
Projekt powinien zawierać rysunki rozmieszczenia urządzeń, schematy ideowe i sterownicze, przekroje, rzuty, zestawienie urządzeń, wykaz przewodów, opis klas ogniowych oraz zestawienie podstawowych parametrów obliczeniowych. To nie jest tylko wygoda wykonawcza; bez tej części trudno spełnić wymóg jednoznaczności dokumentacji i poprawnej koordynacji branżowej.
7. Wytyczne odbiorowe i eksploatacyjne
W projekcie warto zawrzeć minimalny zakres prób odbiorowych, testów funkcjonalnych, wymaganych dokumentów wyrobowych, instrukcji eksploatacji i zasad przeglądów. Jest to szczególnie ważne w systemach różnicowania ciśnień, gdzie aktualna PN-EN 12101-13 obejmuje również instalowanie, badania okresowe i konserwację.
Jakie są praktyczne wymagania dla projektu oddymiania grawitacyjnego?
Projekt grawitacyjnego systemu oddymiania powinien opierać się na analizie geometrii chronionej przestrzeni, drogi unoszenia się dymu, miejsca montażu urządzeń do naturalnego odprowadzania dymu i ciepła oraz sposobu napowietrzania. Kluczowe jest wykazanie, że system będzie działał jako całość: urządzenia oddymiające, napowietrzanie, sterowanie, zasilanie i logika uruchomienia. Aktualną podstawą projektową w Polsce jest PN-B-02877-4:2025-07, a dla samych urządzeń obowiązuje seria PN-EN 12101, w szczególności część 2.
W klatkach schodowych projekt grawitacyjny wymaga szczególnej ostrożności. Same przepisy wskazują obowiązek zastosowania urządzeń służących do usuwania dymu albo zapobiegających zadymieniu, ale nie rozstrzygają automatycznie, że każda klatka może być skutecznie zabezpieczona tą samą metodą. W tym obszarze bardzo przydatne są Wytyczne CNBOP-PIB W-0003:2016, które porządkują zasady projektowania systemów oddymiania klatek schodowych i wskazują ich zakres zastosowania.
Jakie są praktyczne wymagania dla projektu oddymiania mechanicznego?
W systemach mechanicznych projekt musi wykazać, że dobrane urządzenia i przewody zapewnią skuteczne odprowadzenie dymu, utrzymanie warunków ewakuacji oraz odpowiedni dopływ powietrza kompensacyjnego. Rozporządzenie techniczne wprost wskazuje wymagania funkcjonalne dla instalacji wentylacji oddymiającej oraz klasy odporności ogniowej przewodów obsługujących jedną lub więcej stref pożarowych.
Od strony normowej projektant powinien odwoływać się przede wszystkim do PN-EN 12101-3 dla wentylatorów oddymiających, PN-EN 12101-7 dla przewodów wentylacji pożarowej, PN-EN 12101-8 dla klap odcinających, a w zakresie badań i klasyfikacji również do PN-EN 1366-8, 1366-9, 1366-10 oraz PN-EN 13501-4. Jeżeli projekt obejmuje system różnicowania ciśnień, należy oprzeć się na aktualnych PN-EN 12101-6:2022 i PN-EN 12101-13:2022.
W garażach projekt mechanicznego oddymiania musi dodatkowo uwzględniać warunek ustawowy z § 277 ust. 4 warunków technicznych, czyli obowiązek stosowania wentylacji oddymiającej uruchamianej przez system wykrywania dymu w określonych strefach pożarowych garażu zamkniętego. Bez tego projekt nie odpowiada wymaganiom formalnym.
Co projektant i wykonawca powinni zweryfikować przed rozpoczęciem prac?
Dla zespołu projektowego i wykonawczego najbezpieczniejsze jest przyjęcie listy kontrolnej przed startem opracowania lub realizacji:
• kwalifikacja obiektu: ZL, PM, wysokość budynku, liczba kondygnacji, funkcja chronionej przestrzeni,
• wskazanie, czy wymagane jest oddymianie, zabezpieczenie przed zadymieniem czy system różnicowania ciśnień,
• ustalenie podstawy projektowej: konkretnych paragrafów WT oraz odpowiednich norm i wytycznych,
• weryfikacja wyrobów i klas komponentów w odniesieniu do norm produktowych i badań,
• koordynacja z architekturą, zasilaniem, SSP i scenariuszem pożarowym.
Skrócona lista aktów i norm
Akty prawne
• Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, w szczególności art. 5 ust. 1 i art. 20 ust. 1.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, w szczególności § 245, § 246, § 247, § 270, § 277.
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, w szczególności § 15 i § 16.
Normy i wytyczne
• PN-B-02877-4:2025-07 – zasady projektowania systemów grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła.
• PN-EN 12101-2 – urządzenia do grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła.
• PN-EN 12101-3:2015-10 – wentylatory oddymiające.
• PN-EN 12101-7:2012 – odcinki przewodów wentylacji pożarowej.
• PN-EN 12101-8:2012 – klapy odcinające w systemach wentylacji pożarowej.
• PN-EN 12101-10:2007 – zasilacze.
• PN-EN 12101-6:2022-09 i PN-EN 12101-13:2022-09 – systemy różnicowania ciśnień.
• PN-EN 13501-4, PN-EN 1366-8, PN-EN 1366-9, PN-EN 1366-10 – klasyfikacja i badania ogniowe przewodów oraz klap w systemach kontroli dymu.
• Wytyczne CNBOP-PIB W-0003:2016, wyd. 2 – systemy oddymiania klatek schodowych.
GFS PIŁA Sp. z o.o. opracowuje projekty systemów oddymiania grawitacyjnego i mechanicznego dla budynków mieszkalnych, usługowych, przemysłowych, magazynowych i garaży. Nasze opracowania przygotowujemy w oparciu o obowiązujące przepisy, aktualne normy oraz zasady wiedzy technicznej, z uwzględnieniem rzeczywistego sposobu użytkowania obiektu, warunków ewakuacji oraz współpracy z pozostałymi instalacjami przeciwpożarowymi. Dzięki temu projekt stanowi realne narzędzie dla inwestora, rzeczoznawcy, wykonawcy i przyszłego użytkownika budynku.